برادی کاردی قلب | علل، علائم، تشخیص و درمان

برادی‌ کاردی یا ضربان آهسته قلب حالتی است که تعداد ضربان قلب در حالت استراحت به کمتر از ۶۰ ضربه در دقیقه کاهش می‌یابد. این اصطلاح از یونانی به معنی «کندتپشی قلب» گرفته شده و کاهش ضربان قلب ممکن است خود یک بیماری برادی کاردی مستقل نباشد، بلکه اغلب نشانه‌ای از سایر اختلالات (نقص گره سینوسی یا بلوک قلبی) باشد. در بسیاری از افراد ورزشکار حرفه‌ای یا در زمان خواب، کاهش نسبی ضربان قلب طبیعی است؛ اما هنگامی که برادی‌ کاردی منجر به کاهش قابل توجه پرفیوژن بافت‌ها شود، این وضعیت برادی کاردی خطرناک تلقی می‌شود. دستورالعمل‌های بالینی (مانند الگوریتم برادی کاردی در پروتکل‌های احیای پیشرفته ACLS) مدیریت گام‌به‌گام برادی‌کاردی را تشریح می‌کنند؛ از ارزیابی اولیه وضعیت بیمار (نظیر پایداری راه هوایی و تنفس) گرفته تا مداخلات دارویی و پیس‌گذاری موقت. در ادامه این مقاله، ضمن توضیح معنای دقیق برادی‌ کاردی و اهمیت آن، به انواع مختلف، علل و عوامل خطر، علائم بالینی، روش‌های تشخیص ، درمان و توصیه‌های مراقبتی پرستاری پرداخته شده است. با موسسه آموزشی علوم پزشکی پژواک حیات همراه باشید.

دوره تخصصی پرستاری مراقبت های ویژه ICU

برادی کاردی یا ضربان آهسته قلب چیست؟

در حالت عادی، ضربان قلب بزرگسالان در استراحت بین ۶۰ تا ۱۰۰ ضربه در دقیقه است، و هر ضربان با یک موج P از گره سینوسی شروع می‌شود. برادی‌کاردی یعنی ضربان قلب کمتر از ۶۰ در دقیقه. معنی دقیق برادی‌کاردی این است که گره سینوسی یا سیستم هدایت قلب با کندی می‌تپد و در نتیجه فاصله R–R روی نوار قلب طولانی می‌شود. کاهش ضربان قلب در افراد سالم (مثلاً ورزشکاران) ممکن است طبیعی باشد، اما زمانی که این کاهش باعث افت فشار خون یا علائم ایسکمی گردد، باید جدی گرفته شود. به عنوان مثال، دستورالعمل‌های بالینی اشاره می‌کنند که در برادی‌کاردی علامت‌دار حاد باید طی یک الگوریتم برادی کاردی مداخله‌ها را آغاز کرد. به طور خلاصه، برادی‌کاردی قلب حالتی است که ضربان قلب کم‌تر از حد طبیعی کار می‌کند؛ بسته به شرایط می‌تواند طبیعی یا ناشی از یک اختلال قلبی باشد.

بیشتر بخوانید: بررسی کوله‌ سیستیت یا التهاب کیسه صفرا

انواع برادی کاردی

انواع مختلفی از برادی‌کاردی وجود دارد که بر اساس منشاء ضربان و ریتم قلبی تفکیک می‌شوند:

• برادی‌کاردی سینوسی (Sinus Bradycardia): ضربان قلب منظم است و هر QRS با یک موج P طبیعی شروع می‌شود، اما تعداد ضربان زیر ۶۰ است.

• سندرم سینوس بیمار (Sick Sinus Syndrome): نارسایی عملکرد گره سینوسی که ممکن است منجر به برادی‌کاردی شدید و گاه بی‌قاعده شود.

• بلوک دهلیزی-بطنی (AV Block): این گروه خود شامل چندین نوع است:

  • بلوک درجه اول: هر موج P منجر به QRS می‌شود، اما فاصله PR ثابتاً طولانی‌تر از ۲۰۰ میلی‌ثانیه است.

  • بلوک درجه دوم نوع I (Wenckebach یا Mobitz I): طول PR به صورت پیشرونده افزایش می‌یابد تا اینکه یک موج QRS افت می‌کند.

  • بلوک درجه دوم نوع II (Mobitz II): طول PR ثابت است اما برخی QRSها ناگهانی حذف می‌شوند.

  • بلوک کامل (AV dissociation): هیچ ارتباطی بین موج P و QRS وجود ندارد (دهلیز و بطن به صورت مستقل ضربان می‌دهند).

• برادی‌کاردی جانکشنال (Junctional Bradycardia): زمانی رخ می‌دهد که گره سینوسی ناکارآمد شود و گره دهلیزی-بطنی یا مسیرهای فرعی ضربان ساز، قلب را در ریتم آرام هدایت کنند.

برادی کاردی علامت‌دار چیست؟

برادی‌ کاردی علامت‌دار زمانی اتفاق می‌افتد که کند بودن ضربان قلب موجب کاهش خون‌رسانی به مغز و سایر اعضا شود. در این حالت بیمار دچار علائم همودینامیک است و ممکن است سرگیجه، ضعف یا خستگی شدید، تنگی نفس، درد قفسه سینه یا سنکوپ را تجربه کند. به عبارت دیگر، هنگامی که ضربان قلب به حدی پایین بیاید که پمپ قلب توان پرفیوژن کافی بدن را نداشته باشد، علائم فوق بروز می‌کنند. این حالت نیاز به مداخله درمانی فوری دارد، زیرا کاهش شدید ضربان قلب می‌تواند با افت فشار خون، عدم تأمین اکسیژن کافی و خطر افت ناگهانی هوشیاری همراه باشد. در منابع پزشکی گزارش شده است که برادی‌ کاردی علامت‌دار می‌تواند با احساس سرگیجه یا غش، تنگی نفس و سردرگمی‌ همراه باشد. در مقابل، برادی‌ کاردی بدون علامت در بسیاری از افراد مشکلی ایجاد نمی‌کند.

شاید علاقه داشته باشید: سندرم دامپینگ + علل، علائم و روش‌های

دلایل برادی کاردی

برادی‌کاردی می‌تواند علل متعددی داشته باشد، از جمله:

• عوامل قلبی-عروقی: مانند سکته قلبی، میوکاردیت، نارسایی قلبی یا آسیب به سیستم هدایت قلب (degeneration).

• اختلالات متابولیک و هورمونی: کم‌کاری تیروئید (هایپوتیروئیدیسم)، افزایش پتاسیم خون (هیپرکالمی)، هیپوترمی یا افزایش فشار داخل جمجمه (واکنش کوشینگ).

• داروها و سموم: مصرف داروهایی مانند بتابلوکرها (پروپرانولول)، مسدودکننده‌های کانال کلسیم، گلیکوزیدهای قلبی (دیژیتال)، دیگوکسین، آمیودارون، کلونیدین، سموم آفت‌کش (ارگانوفسفات‌ها) و اپیوئیدها می‌تواند برادی‌کاردی ایجاد کند.

• علل فیزیولوژیک و گذرا: تحریک واگ (مثلاً در حالت تهوع یا پس از فشار به چشم)، تمرینات ورزشی شدید در ورزشکاران حرفه‌ای یا کاهش اکسیژن بدن (هیپوکسی) در آپنه خواب نیز می‌تواند منجر به برادی‌کاردی شود.

• علل دیگر: بیماری‌های عفونی (مانند دیفتری و تیفوس)، بیماری‌های خودایمنی (لوپوس) و نفوذپذیری بافتی مثل سارکوئیدوز یا آمیلوئیدوز قلبی.

به طور کلی، بیماری‌های قلبی-عروقی، اختلالات هورمونی و مصرف برخی داروها مهم‌ترین عوامل برادی‌کاردی هستند. توجه به این علل زمینه‌ای (مثلاً بررسی عملکرد تیروئید یا الکترولیت‌ها) در هدایت درمان نقش اساسی دارد.

علائم برادی کاردی

علائم بالینی برادی‌کاردی با توجه به درجه و زمینه‌ی بیماری متفاوت است. برخی از علائم شایع شامل موارد زیر است:

• خستگی و ضعف: به علت کاهش جریان خون، بیمار به سرعت خسته می‌شود.

• سرگیجه و غش: کاهش پرفیوژن مغزی می‌تواند سبب سرگیجه، تاری دید یا از دست رفتن هوشیاری گردد.

• تنگی نفس: کمبود اکسیژن‌رسانی به بافت‌ها احساس تنگی نفس را ایجاد می‌کند.

• درد قفسه سینه (آنژین): به‌ویژه در افراد با بیماری عروق کرونر، ضربان کند قلب می‌تواند با درد قلبی همراه شود.

• گیجی و کاهش سطح هوشیاری: کاهش اکسیژن‌رسانی به مغز باعث گیجی و حتی افت سطح هوشیاری می‌شود.

با مشاهده هر یک از این علائم در بیمار دچار برادی‌کاردی، نیاز به ارزیابی سریع و درمان است.

تشخیص برادی کاردی از روی ECG

تشخیص برادی‌ کاردی معمولاً با تفسیر نوار قلب انجام می‌شود. در برادی‌ کاردی سینوسی، ریتم قلبی منظم است و هر موج QRS با موج P طبیعی شروع می‌شود، اما فواصل بین ضربان‌ها (فاصله R–R) طولانی است. در بلوک دهلیزی-بطنی درجه اول، فاصله PR ثابتاً بیشتر از ۲۰۰ میلی‌ثانیه است. در بلوک درجه دوم نوع I، طول PR به مرور طولانی و سپس یک ضربان QRS رها می‌شود. در بلوک درجه دوم نوع II، برخی QRSها ناگهانی حذف می‌شوند بدون تغییر مشخص در PR. در بلوک کامل، امواج P و QRS مستقل از یکدیگر هستند (آتریا و بطن با ریتم‌های جدا حرکت می‌کنند). تشخیص دقیق نیازمند بررسی الگوی موج‌ها (P، QRS و T)، فواصل زمانی و آزمون‌های تکمیلی مانند مانیتورینگ طولانی‌مدت (هولتر ECG) است. بدین ترتیب، نوار قلب هر نوع برادی‌ کاردی را با الگوی خاص خود نشان می‌دهد و می‌توان نوع برادی‌کاردی را از روی آن تفکیک کرد.

حتما بخوانید: بررسی سندرم کوشینگ

درمان برادی کاردی

اقدامات درمانی برای برادی‌کاردی دو جنبه مهم دارد: افزایش ضربان قلب به حد مناسب و درمان علت زمینه‌ای. مهم‌ترین اقدامات شامل موارد زیر است:

• حمایت‌های پایه: حفظ راه هوایی، تأمین اکسیژن لازم و آماده‌سازی مانیتورینگ قلبی و فشار خون. در صورت افت فشار خون، تزریق مایعات وریدی و حمایت همودینامیک ضروری است.

• درمان علت زمینه‌ای: در صورتی که برادی‌ کاردی به دلیل اختلال تیروئید، الکترولیت یا داروی خاصی باشد، رفع آن علت می‌تواند ضربان قلب را بهبود بخشد. مثلاً در هیپرکالمی باید درمان اصلاحی انجام شود.

• آتروپین: در برادی‌ کاردی علامت‌دار (به ویژه سینوسی)، آتروپین سولفات خط اول درمان است. ۱ میلی‌گرم داخل وریدی داده شده و در صورت نیاز هر ۳–۵ دقیقه تکرار می‌شود تا ۳ میلی‌گرم. آتروپین با بلوک مسیر پاراسمپاتیک، ضربان قلب را افزایش می‌دهد.

• پیس موقت: اگر بیمار علائم شدید داشته یا به آتروپین پاسخ ندهد، انجام پیس موقت خارجی (تراس‌کاتانئوس) توصیه می‌شود. این کار به کمک دستگاه پیس‌کنسور با الکترودهای پوستی انجام شده و می‌تواند ضربان بطن‌ها را تثبیت کند. در صورت نیاز ادامه‌دار، پیس موقت داخلی (Transvenous) یا نصب پیس‌میکر دائم در نظر گرفته می‌شود.

• داروهای کمکی: اگر آتروپین ناکافی باشد، تجویز انفوزیون دوپامین (۵–۲۰ میکروگرم/کیلوگرم/دقیقه) یا اپی‌نفرین (۲–۱۰ میکروگرم/دقیقه) می‌تواند به افزایش هم‌زمان ضربان قلب و فشار خون کمک کند.

• پیگیری بالینی: در تمامی مراحل، حفظ علائم حیاتی، کنترل وضعیت هموستاز (سطح گلوکز، الکترولیت‌ها) و مشورت با تیم متخصص (کاردیولوژی، الکتروفیزیولوژی) در صورت نیاز باید انجام شود.

به طور خلاصه، در موارد برادی کاردی سینوسی علامت‌دار درمان شامل قطع داروهای مسبب، تجویز آتروپین (به عنوان اصلی‌ترین داروی ضد برادی کاردی) و در صورت عدم پاسخ، اقدامات پیسینگ است. الگوریتم‌های استاندارد احیا (مانند ACLS) بر همین روند تأکید دارند: ابتدا آتروپین، سپس بررسی پاسخ و در صورت لزوم پیس موقت یا وازوپرسورها.

مراقبت پرستاری برادی کاردی

پرستار نقش حیاتی در مراقبت از بیماران برادی‌ کاردی دارد. اقدامات پرستاری عبارتند از:

• پایش مداوم: اندازه‌گیری مرتب ضربان قلب، فشار خون و اکسیژن اشباع. اتصال دائم به مانیتور قلبی (telemetry) و ثبت دقیق روند تغییرات ریتم مهم است.

• تأمین تجهیزات ضروری: تهیه و آماده‌سازی داروهای اضطراری (آتروپین، دوپامین/اپی‌نفرین) و دستگاه پیس‌کنسور. پرستار باید محل تزریق IV را بررسی و آماده نگه دارد تا در صورت لزوم سریع دارو یا مایع تزریق شود.

• همکاری در درمان: اجرای دستورات پزشک جهت تزریق سریع آتروپین یا داروهای وازوپرسور. همچنین در زمان پیس موقت، ارتباط با تیم متخصص برای اجرای صحیح مراحل.

• حفظ اکسیژن‌رسانی: در صورت هیپوکسی، اکسیژن با دُز مناسب تجویز کرده و جریان هوا را کنترل می‌کند.

• ایمنی بیمار: به دلیل احتمال سرگیجه و غش، بیمار را در وضعیت امن (معمولاً درازکش با بالاتر بودن پاها) قرار داده و از افتادن وی جلوگیری می‌کند.

• آموزش و روان‌درمانی: توضیح وضعیت بیمار و اقدامات درمانی به وی و همراهان، تشویق به گزارش هرگونه علامت جدید (مانند درد قفسه سینه) و درک اهمیت مصرف منظم داروها.

• مستندسازی: ثبت دقیق اطلاعات حیاتی، دوز و زمان داروها، پاسخ بیمار و هر تغییر ضروری در پرونده بیمار و برگه گزارش پرستاری.

این اقدامات پرستاری، در کنار راهنمایی‌های بالینی، به تضمین مراقبت جامع بیمار کمک می‌کند.

برادی‌ کاردی به معنای ضربان قلب کند است که می‌تواند علل مختلفی (از ورزش‌های سخت تا بیماری‌های قلبی-متابولیک) داشته باشد. در این مطلب تعاریف، انواع، علل، علائم بالینی و روش‌های تشخیص برادی‌کاردی مورد بررسی قرار گرفت و راهکارهای درمانی (دارویی و دستگاهی) و مراقبتی آن شرح داده شد. در انتها، یادآوری می‌شود که اگر سوال یا ابهامی درباره این موضوع دارید، لطفاً در بخش نظرات مطرح کنید تا متخصصین ما پاسخگوی شما باشند.